Pomiędzy Rynną Podkarpacką, a Garbem Mościckim, między dwoma rzekami: Wisznią i Szkłem wpadającymi do Sanu leży Kalników (woj. podkarpackie). Kiedyś należał do powiatu z siedzibą w Mościskach, a punktem odniesienia życia był Lwów. Dziś na wschód od Kalnikowa przebiega granica z Ukrainą. Kiedyś Kalników promieniował swoją kulturalno – patriotyczną i społecznikowską atmosferą na szerokie warstwy społeczeństwa, zachwycał oryginalnym pałacem z bezcennymi zbiorami i wspaniałym ogrodem. Nad tym wszystkim czuwała wybitna postać kalnikowskiego właściciela – Bolesława Orzechowicza. A dziś?

Bolesław Orzechowicz

Bolesław Orzechowicz

Pierwsza wzmianka o Kalnikowie pochodzi z 1378 r. z dokumentu napisanego w języku ruskim. W dokumencie Władysława Jagiełły z 1407 r. zatwierdzającym uposażenie Władyctwa Przemyskiego wymieniono także miejscowości „Caleników”. Od tego okresu, aż do zniesienia pańszczyzny wieś pozostawała w rękach feudalnych właścicieli. Przed 1510 r. Kalników był własnością rodziny Leśniowskich, potem przeszedł w ręce Romanowskich, Romarów, Bielskich, Ziętkiewiczów, Janków i Orzechowiczów. Wraz z przejęciem Kalnikowa przez Orzechowiczów, zaczął się dla niego chyba najwspanialszy okres w dziejach.

Po studiach prawniczych i po ukończeniu Akademii Rolniczej w Hochenheimie Bolesław Orzechowicz (1847 – 1927) nie poświęcił się karierze urzędniczej, ale doświadczony przy boku rodziców w gospodarce wiejskiej, po śmierci ojca w 1885 r., osiadł na stałe w starodawnym Kalnikowie. Stworzył tutaj cenne prywatne muzeum, zbudowane zarówno na własnych zakupach dokonywanych podczas podróży, jak i dzięki dziedziczonym przedmiotom po rodzinie Rozwadowskich (rodzina żony Wandy) oraz Obniskich (rodzina matki). Centrum życia i miejscem działalności kolekcjonerskiej pana na Kalnikowie stał się oryginalny pałac. W szumiącym starym parku cienistych, własnoręcznie wypielęgnowanych różnych gatunków drzew wznosił się zaprojektowany przez przemyskiego architekta Marcelego Pileckiego, malowniczy, przykuwający uwagę, jednopiętrowy pałac w stylu renesansu. Orzechowicz wzniósł go na miejscu starego dworu, którego wyglądu nie przekazały żadne źródła.

Kalników

Pałac w Kalnikowie na starej pocztówce.

Na starej fotografii widać kalnikowską siedzibę Orzechowicza. Pałac miał trójosiową część środkową dwukondygnacyjną, dwa boczne skrzydła natomiast były parterowe. W całości prawdopodobnie pałac miał plan kwadratowy. Zębata attyka wieńczyła zarówno piętrową część elewacji, którą ożywiały pilastry oraz trójkątne naczółki umieszczone nad półkoliście zamkniętymi oknami i owalnym otworem na szczycie. Także część parterowa miała zębate zwieńczenie elewacji. Przed głównym wejściem znajdował się nakryty daszkiem taras. Nad częścią środkową dwór kalnikowski miał dach gładki dwuspadowy, a nad bocznymi skrzydłami jednospadowy o podobnym nachyleniu. Z prawej strony domu znajdował się budynek gospodarczy, prawdopodobnie nie powiązany bezpośrednio z budynkiem pałacu.

Dwór w Kalnikowie otaczał stary park, kwieciste klomby róż, różnobarwnych bratków, lilii, narcyzów, begonii, aster i karmazynowych szkarlet. Wnętrze swej siedziby wielki miłośnik kwiatów przyozdobił palmami, azaliami, cyklamenami i śnieżystą białością wspaniale rozkwitłych chryzantem. Geometryczne ogrody kalnikowskie z XVIII w. przebudowano i rozbudowano w I poł. XIX w. według układu krajobrazowego. Całość ogrodów otoczono kulisą lipową, tak samo jak dwie główne drogi dojazdowe. Kalnikowski ogród rozplanowano na równinnym terenie, na rzucie prostokąta z wyraźnie zaznaczoną granicą pomiędzy ogrodami warzywnymi, a folwarkiem. W centralnej części ogrodu znajdowały się drzewa obcego pochodzenia, a była to m. in. grupa platanowców, tulipanowiec amerykański i miłorząb dwuklapowy.

Bacciarelli - Stanisław_August

Stanisław August Poniatowski, portret autorstwa Marcello Bacciarellego. Znajdujący się obecnie w Lwowskiej Galerii Sztuki obraz należał niegdyś do zbiorów Bolesława Orzechowicza.

Nie tylko wygląd pałacu w Kalnikowie zwracał powszechną uwagę. Bolesław Orzechowicz, kiedy zamieszkał tu z żoną Wandą z Rozwadowskich (córką Władysława Alojzego – adiutanta gen. Skrzyneckiego, znanego mecenasa sztuki i kolekcjonera dzieł sztuki, protektora debiutów malarskich Juliusza Kossaka) zaczął urządzać nowo wybudowany pałac. Przez lata wnętrza zapełniły się zabytkowymi meblami i dziełami sztuki. Podróże po świecie – m. in. do Kairu, Damaszku, Konstantynopola i Tangeru – przyniosły wiele cennych przedmiotów, w tym poloników. W Kalnikowie można było zobaczyć wspaniały zbiór mebli renesansowych, barokowych, empirowych i biedermaier. Zachwycały zbiory haftów, pasów kontuszowych, polska i obca ceramika, szkło, wyroby z kości, srebra, odlewy z brązu, zabytki konwisarskie i ślusarskie, paramenta kościelne i cerkiewne, zegary ścienne, kaflowe i zegarki kieszonkowe. Zbiory Orzechowicza stanowiła także kolekcja numizmatyczna i zbrojownia (m. in. ponad 600 okazów broni siecznej, palnej, egzotycznego uzbrojenia z XVI – XX w.). Wśród kolekcji rzeźb uwagę zwracały np. francuski i włoskie odlewy znalezisk starogreckich z Herculaneum. No i oczywiście malarstwo, zarówno polskie jak i obce. Nie sposób tutaj wymienić wszystkie zgromadzone dzieła malarskie, ale może warto wspomnieć, że znajdowały się tutaj zabytki obce datowane na XVI w. (np. portret młodzieńca w bogatym stroju ze szpadą i hartem u boku), płótna holenderskie czy ze szkoły włoskiej. Kolekcja malarstwa polskiego oczywiście przedstawiała się najokazalej. Były w niej obrazy i rysunki Baciarellego, Axentowicza, Brandta, Kossaka, Grottgera, Matejki, Wyspiańskiego, Siemiradzkiego… Same te tylko przykładowe nazwiska pozwalają na uświadomienie sobie rozmachu zbiorów w Kalnikowie, które miały niesamowitą wartość zarówno artystyczną jak i były kapitalną szkołą malarstwa polskiego i europejskiego.

W czasie ofensywy rosyjskiej w 1914 r. Orzechowicz wywiózł większość kolekcji do Lwowa i niestety zbiory te już do Kalnikowa nie powróciły. W 1920 r. uczynił z nich fundację na rzecz rozwoju nauki polskiej i podarował gminie miasta Lwowa. Zbiory Orzechowicza (jako nierozerwalna całość o nazwie „Zbiory Bolesława Orzechowicza”) stanowiły Oddział Muzeum Narodowego im. króla Jana III Sobieskiego i znajdowały się w budynku przy ul. Ossolińskich we Lwowie. Niestety po wybuchu II wojny światowej i zajęciu Lwowa przez Sowietów kolekcja uległa rozproszeniu. Natomiast sam Kalników Orzechowicz zapisał przed śmiercią w 1927r. Towarzystwu Naukowemu Lwowskiemu.

W czasie odwrotu w maju 1915 r. Rosjanie zrabowali z Kalnikowa najcenniejsze wyroby z brązu i metalu, a podczas inwazji wojsk austriackich i węgierskich ucierpiały zabytkowe meble i ich stylowe obicia. W czasie II wojny światowej pałac został spalony, zniszczeniu uległo wiele pomnikowych drzew. Z zabudowań dworskich ocalały jedynie stajnia i obora z XIX w., a w parku można jeszcze zobaczyć sędziwe lipy, kolekcję drzew egzotycznych, tulipanowiec amerykański oraz wspaniały jesion wyniosły. Ma on nie tylko duże rozmiary, ale także bardzo charakterystyczną szyjkę korzeniową przekształconą w okazały pień. Kalnikowskie dziedzictwo może przetrwać tylko dzięki pielęgnowaniu pamięci, historii i świadomości tego wszystkiego co kryje się pod słowem „Kalników”.

Loading
Wyśrodkuj mapę
Ruch
Jazda rowerem
Tranzyt
 

Tags: , , , , , , , , , ,